Józef Elsner

Passio Domini Nostri Jesu Christi
d-moll Op.65

sopran | Monika Buczkowska-Ward
mezzosopran | Gabriela Celińska
tenor | Łukasz Kózka
tenor | Jakub Pawlik
bas | Filip Rutkowski

Zespół Wokalny Warszawskiej Opery Kameralnej

Kierownik Zespołu Wokalnego  | Krzysztof Kusiel-Moroz

Orkiestra Instrumentów Dawnych Warszawskiej Opery Kameralnej

Musicae Antiquae Collegium Varsoviense (MACV)

Dyrygent | Gaetano d’Espinosa

„Pasja” op. 65 Józefa Elsnera, a ściślej Passio Domini Nostri Jesu Christi seu Triumphus Evangelii, to dzieło monumentalne, porywające, uznawane za jedno z najwybitniejszych w XIX-wiecznej rodzimej oratoryjnej literaturze muzycznej, nad którym kompozytor pracował przez dwa lata (1836–1837).

Pierwotnie miała to być opera, ponieważ z zamiarem stworzenia wielkiej formy odnoszącej się do treści ewangelicznych Elsner nosił się już od 1830 roku. Plany te pokrzyżowało powstanie listopadowe — jasne było, że dzieło zostanie „zablokowane” i nie będzie zgody na jego wystawienie. Sytuacja polityczna sprawiła, że kompozytor z powodów pragmatycznych skupił się na muzyce religijnej, czego owocem jest trzydzieści mszy, osiemnaście Offertoriów oraz pięćdziesiąt dwie inne formy, w tym m.in. siedem kantat, dwa Requiem oraz porywające Te Deum z 1825 roku, w którym partię pozytywu wykonał — jak podają niektóre źródła — sam Fryderyk Chopin. Tworzył je równolegle z muzyką symfoniczną, koncertującą oraz operami (komponowania tych ostatnich zaniechał właśnie w 1830 roku). Jego nazwisko, bez względu na rozmiar spuścizny, najczęściej pojawia się jednak z dopiskiem: „…nauczyciel, odkrywca talentu Fryderyka Chopina, jego późniejszy mentor i przyjaciel”.

Do skomponowania dzieła wpisanego w liturgię Wielkiego Tygodnia namówił Elsnera pod koniec 1834 roku ks. Kasper Wittman, kustosz katedry warszawskiej. Jak odnotowują mu współcześni, duchowny miał już dosyć wystawiania wyłącznie popularnych dzieł zagranicznych, z kompozycjami Giovanniego Battisty Pergolesiego, Josepha Haydna czy Petera Wintera na czele.

Jak przed laty zauważył Marcin Łukaszewski: „W ten sposób z połączenia własnych zamierzeń i propozycji ks. Wittmana zrodziło się bez wątpienia najbardziej znaczące dzieło Józefa Elsnera i jedno z najwybitniejszych dzieł oratoryjnych w muzyce polskiej XIX w.”.

Pasja op. 65 odniosła wielki sukces — wykonywano ją m.in. w Petersburgu, Wilnie i Warszawie. Towarzyszyło jej znakomite przyjęcie zarówno krytyków, jak i melomanów; zachwycała rozmachem, nierzadko czterystuosobowym aparatem wykonawczym. Na wiele dekad dzieło zaginęło; odnalazł je w Berlinie w 1994 roku Krzysztof Rottermund, a życiu koncertowemu i fonograficznemu przywróciła Warszawska Opera Kameralna (w 160. rocznicę prapremiery) — dokładnie w tym samym miejscu, w którym zabrzmiało po raz pierwszy: w kościele ewangelicko-augsburskim Świętej Trójcy przy pl. Małachowskiego w Warszawie.

Tym razem zabrzmi w majestatycznych wnętrzach warszawskiego Zamku Królewskiego, w Niedzielę Palmową, symbolicznie wprowadzając nas w tajemnicę Wielkiego Tygodnia, a wykonanie na instrumentach dawnych, w duchu interpretacji historycznie poinformowanych, przywróci dziełu brzmienie sprzed dwóch stuleci.